Şanlıurfa’da Fırat kıyısında gerçekleştirilen unutulmuş zanaat: Kendirden halat üretiyorlardı
Şanlıurfa’nın Birecik ilçesinde bir dönem halat üretiminin temel malzemesi, Fırat Nehri kıyısında yetişen kendir bitkisiydi. Kadınların evlerde işlediği bitkisel lifler, nehir kenarında kurulan kabiye adı verilen düzeneklerde halata dönüştürülüyordu. Kendircilik olarak bilinen bu ulaşaneksel zanaat, fabrikasyon ürünlerin yaygınlaşmasıyla eski önemini kaybetti.
Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün hazırladığı Kültür ve İnançlar Diyarı Şanlıurfa rehberinde, kendircilik bölgenin ulaşaneksel el sanatları arasında gösteriliyor. Resmî kayıtlarda anlatılan üretim yöntemi, Birecik’te geçmişte evlerde başlayan ve Fırat kıyısında devam eden bir faaliyet düzenini ortaya koyuyor.
Birecik’te kendirden halat nasıl yapılıyordu?
ulaşaneksel üretimin ilk aşaması kendir bitkisinin işlenmesiydi. Bitkinin lifleri odunsu bölümünden ayrılıyor, halat yapımında kullanılacak malzeme hazırlanıyordu. Birecik Ticaret ve Sanayi Odasının kültür ve turizm tanıtımına göre bu işlemler çoğunlukla evlerde gerçekleştiriliyordu.
Hazırlanan lifler daha sonra halat üretimine uygun hâle getiriliyordu. İşin bu aşaması hem evlerde hem de Fırat Nehri’nin iki yakasında bulunan ulaşaneksel üretim alanlarında yapılıyordu. Böylece nehir çevresinde yetişen bir bitki, ustaların elinde kullanılabilir bir ürüne dönüşüyordu.
Fırat kıyısındaki kabiye ne işe yarıyordu?
Kabiye, kendir liflerinin halata dönüştürüldüğü ulaşaneksel üretim düzeneklerine verilen isimdi. Şanlıurfa’nın resmî kültür ve turizm rehberinde, bu düzeneklerin nehir kıyısında kurulduğu belirtiliyor.
Birecik Organize Sanayi Bölgesi Başkanlığının el sanatlarına ilişkin tanıtımı da kendirciliğin ustalık ve el becerisi gerektiren bir iş olduğunu aktarıyor. Üretim yalnızca bitkinin hazırlanmasından ibaret değildi. Liflerin işlenmesi ve halata dönüştürülmesi, birbirini tamamlayan aşamalardan oluşuyordu.
Kendircilikte kadınların rolü neydi?
Birecik’in eski kendircilik ulaşaneğinde kadınlar, üretimin hazırlık bölümünde önemli bir görev üstleniyordu. Resmî tanıtım rehberine göre kendir bitkisinin evlerde işlenmesi genellikle kadınlar tarafından yapılıyordu.
Bu faaliyet biçiminde evlerde hazırlanan malzeme, sonraki aşamada halat üretiminde kullanılıyordu. Birecik Ticaret ve Sanayi Odasının kayıtları, kendir liflerinin ayrıştırılmasıyla başlayan işlemlerin nehir kıyısındaki kabiyelerde sürdürüldüğünü anlatıyor.
Birecik’te kendircilik neden geriledi?
ulaşaneksel kendirciliğin eski önemini kaybetmesinde fabrikasyon naylon halatların yaygınlaşması etkili oldu. Resmî kurumların kültürel tanıtımlarında, sanayi üretimiyle birlikte bu el sanatının giderek gerilediği belirtiliyor.
Birecik Belediyesinin 2020-2024 dönemine ait stratejik planında da kendircilik, sanayileşmenin etkisiyle büyük ölçüde gerileyen yerel meslekler arasında yer alıyor. Kültür ve turizm rehberlerinde zanaatın az sayıda usta tarafından sürdürüldüğü aktarılıyor. Ancak bu bilgiler belgelerin hazırlandığı dönemlere ait.
