Şanlıurfa’nın 12 kuyu ve 48 taşla oynanan zekâ oyunu: Mangalanın sırrı
Şanlıurfa’da geçmişte çocukların ve yetişkinlerin oynadığı mangala oyunu için toprağa açılan 12 küçük kuyu ve 48 taş yeterli oluyordu. İki kişinin karşılıklı oynadığı ulaşaneksel düzende taşlar kuyulara dörderli yerleştiriliyor, oyuncular yaptıkları hamlelerle rakiplerinden daha fazla taş toplamaya çalışıyordu. Şanlıurfa Kültür Atlası’nda Prof. Dr. Halit Karatay tarafından hazırlanan araştırma, yörede minkale, mıngala, köçürme ve göçürme adlarıyla da bilinen oyunun kurallarını ve geçmişteki kullanımını anlatıyor.
12 Eylül 2025 tarihli araştırmaya göre mangala, yalnızca özel oyun tahtalarında değil, doğrudan toprak üzerinde de oynanabiliyordu. Şanlıurfa Valiliğinin kültür envanterinde yer verilen faaliyet, oyunun çocuklardan yetişkinlere kadar farklı yaş gruplarının günlük yaşamında ele geçirildiğunu ortaya koyuyor.
Mangala oyununda 12 kuyu ve 48 taş nasıl kullanılıyor?
Şanlıurfa’da anlatılan ulaşaneksel mangala düzeninde iki oyuncunun önünde altışar kuyu bulunuyor. Toplam 48 taş, 12 kuyuya dörderli olarak dağıtılıyor. Oyuncuların kazandıkları taşları biriktirmeleri için ayrıca iki hazine bölümü yer alıyor. Bu bölümler, oyunun oynandığı 12 kuyudan ayrı tutuluyor.
Oyuncular sıraları geldiğinde kuyulardaki taşları belirli kurallarla dağıtıyor. Taşların hangi kuyuya bırakıldığı, yeni bir hamle hakkı kazanılmasını veya rakibin taşlarının alınmasını sağlayabiliyor. Böylece oyunun sonucu yalnızca başlangıçtaki taş sayısına değil, gerçekleştirilen hamlelere de bağlı oluyor.
Rakibin taşlarını kazanmanın farklı yolları bulunuyor
Mangalanın dikkat çeken kurallarından biri, rakibin kuyusundaki taş sayısını çift sayıya tamamlamaya dayanıyor. Bu durumda oyuncu, ilgili kuyudaki taşları kazanabiliyor. Bir başka hamlede ise oyuncunun son taşı kendi tarafındaki boş bir kuyuya gelirse karşısındaki rakip taşlarını alma imkânı doğabiliyor.
Son taşın oyuncunun hazinesine bırakılması da yeniden oynama hakkı sağlayabiliyor. Bir oyuncunun kendi tarafındaki kuyularda taş kalmadığında oyun sona eriyor. Hazinesinde en fazla taş bulunan oyuncu kazanıyor. Kültür Atlası araştırmasında üç veya beş el üzerinden oynanan karşılaşmalara da yer veriliyor.
Şanlıurfa’da çocuklar kırda, yetişkinler evlerde oynuyordu
Prof. Dr. Halit Karatay’ın faaliyetsında mangalanın geçmişte farklı ortamlarda oynandığı aktarılıyor. Kırda vakit geçiren çocuklar ve hayvan otlatan gençler, çevreden topladıkları taşlarla oyun kurabiliyordu. Yetişkinler ise evlerde veya çadırlarda bir araya geldiklerinde mangala oynuyordu.
Şanlıurfa Kültür Atlası’nda 2017 yılında Yenice köyünde çekilmiş bir mangala fotoğrafı bulunuyor. Çalışmada ayrıca 6 Mayıs 2025 tarihli Harran Kaymakamlığı Mangala Turnuvası’na ait bir görsele de yer veriliyor.
Mangala 2020 yılında UNESCO listesine alındı
ulaşaneksel zekâ ve strateji oyunu Mangala/Göçürme, Türkiye, Kazakistan ve Kırgızistan’ın ortak adaylığı sonucunda 2020 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirasının Temsili Listesi’ne kaydedildi.
UNESCO’nun kayıtlarında oyunun özel tahtalar veya toprağa açılan kuyular üzerinde, taş ve benzeri küçük malzemelerle oynanabildiği belirtiliyor. Farklı ülkelerde değişik kuyu sayıları ve kurallarla oynanan türleri bulunurken Şanlıurfa Kültür Atlası, yöredeki 12 kuyulu ve 48 taşlı ulaşaneksel biçimi kayıt altına alıyor.
