Şanlıurfa’da 15 metreye ulaşan dev galeriler: Bazda Mağaraları’nın sırrı
Şanlıurfa’nın Harran ilçesinde bulunan Bazda Mağaraları’nın içinde 15 metreye ulaşan yüksek boşluklar, geniş galeriler ve birbirine bağlanan tüneller yer alıyor. Ancak bu yapılar, doğal yollarla oluşmuş mağaralardan farklı bir geçmişe sahip. Bazda Mağaraları, yüzyıllar boyunca bölgedeki yapılar için taş çıkarılması sonucunda bugünkü görünümünü kazanan tarihî taş ocaklarından oluşuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının 2022 tarihli Şanlıurfa tanıtım broşürü, alanın geçmişte nasıl kullanıldığını anlatıyor.
Kayaların kesilmesiyle oluşan büyük açıklıklar, taş işçiliğinin izlerini günümüze taşıyor. Bazı bölümlerde bırakılan yüksek kaya ayakları ve farklı yönlere uzanan geçitler, eski ocakların dikkat çeken özellikleri arasında bulunuyor.
Bazda Mağaraları nerede bulunuyor?
Bazda Mağaraları, Şanlıurfa’nın Harran ilçesinde, Harran ile Han el-Ba’rur arasındaki güzergâhta yer alıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının tanıtım broşüründe, yolun 16. kilometresinden itibaren eski taş ocaklarının görüldüğü, Bazda Mağaraları’nın ise 19. kilometrede ele geçirildiğu belirtiliyor.
Harran Kaymakamlığının resmî tanıtımında alanın konumu 16. kilometre olarak tarif ediliyor. İki kurumun kilometre bilgileri farklı olsa da kaynaklar mağaraların Harran-Han el-Ba’rur güzergâhında ele geçirildiğunu aktarıyor.
Tarihî alan, Bazda adının yanı sıra Albazdu, Elbazde ve Bozdağ Mağaraları isimleriyle de biliniyor.
15 metreye ulaşan galeriler nasıl oluştu?
Bazda’daki geniş boşluklar, kayaların uzun yıllar boyunca kesilerek yapı taşı çıkarılmasıyla yaşandı. Kültür ve Turizm Bakanlığının kayıtlarına göre bazı bölümlerdeki yükseklik 10-15 metreye ulaşıyor.
Çıkarılan taşların geçmişte Harran, Şuayb Şehri ve Han el-Ba’rur çevresindeki yapılarda kullanıldığı aktarılıyor. Taş çıkarma işlemleri ilerledikçe kayalıkların içinde büyük alanlar ve farklı yönlere uzanan tüneller oluştu.
Harran Kaymakamlığının açıklamasında, büyük taş ocağının bazı kesimlerinin iki katlı biçimde oyulduğu belirtiliyor. Dış cephelerdeki geniş açıklıklar da geçmişte yürütülen taş kesme faaliyetlerinin izlerini taşıyor.
Kayalardaki Arapça kitabelerde hangi isimler bulunuyor?
Bazda Mağaraları’nın tarihî özelliklerinden biri de kayalara işlenmiş Arapça kitabeler. Bu yazıtlarda taş ocaklarını işleten bazı kişilerin isimlerine ilişkin bilgiler yer alıyor.
Harran Kaymakamlığı, 13. yüzyılla ilişkilendirdiği isimler arasında Abdurrahman el-Hakkâri, Muhammet İbn-i Bakır ve Muhammed el-Uzzar’ı sayıyor.
Bu kayıtlar, mağaraların yalnızca mimari özellikleriyle değil, geçmişte burada yürütülen taş işçiliğiyle de bağlantılı olduğunu gösteriyor.
Kuzey Bazda Mağaraları için koruma kararı
Şanlıurfa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, 26 Eylül 2019 tarihli ve 4922 sayılı kararıyla Harran’ın Göktaş Mahallesi’nde bulunan Kuzey Bazda Mağaraları’nı I. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak tescil etti.
Kararda, belirlenen alanın bilimsel faaliyetlar dışında mevcut durumuyla korunması, yapılaşmaya izin verilmemesi ve yeni taş ocakları açılmaması gibi koşullar bulunuyor.
Koruma kararı, Kuzey Bazda Mağaraları’nın belirtilen bölümünü kapsıyor. Tarihî taş ocaklarının bu kesimi, geçmişteki üretim faaliyetlerinin bıraktığı izlerle birlikte koruma altına alınmış durumda.
