Şanlıurfa’nın Ekmek Sözlüğü: ‘Nan’ ve Kaybolmaya Yüz Tutan Yöresel Adlar Akademik Çalışmada Ele Alındı
Şanlıurfa‘da ekmeği karşılamak için kullanılan ‘nan’ sözcüğü ve bölgeye has ekmek adları, bilimsel bir araştırmanın konusu oldu. Harran Üniversitesi araştırmacıları Osman Türk ve Merve Aslanoğlu tarafından kaleme alınan çalışmada, Farsça kökenli ‘nan’ kelimesinin tarihî kullanımının 14-15. yüzyıllara dek uzandığı ifade edildi. Araştırma kapsamında açıh ekmek, bişi, fetir ve kıllor gibi yöresel adlandırmaların taşıdığı anlamlar da mercek altına alındı.
‘Bir Lokmanın Dili: Şanlıurfa Ağzında Ekmek Adları’ başlığını taşıyan makale, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi‘nin 31 Ağustos 2026 tarihli sayısında okuyucuyla buluştu. Çalışmada, Şanlıurfa’nın mutfak kültürü, ekmek türlerine verilen isimler ve bu kelimelerin tarihsel gelişimi temel alınarak inceleme gerçekleştirildi.
Şanlıurfa Ağzında Ekmeğe Neden ‘Nan’ Deniyor?
Araştırmada elde edilen bulgulara göre, Şanlıurfa ağzında ekmeği karşılayan iki ana sözcük ‘ekmek’ ve ‘nan’ olarak dikkat çekiyor. Farsça kökenli ‘nan’ kelimesi, yörenin gündelik konuşma dilinde yer alan adlandırmalar arasında bulunuyor.
Osman Türk ve Merve Aslanoğlu, kelimenin Şanlıurfa ağzındaki yaygın kullanımını tarihî dil kaynakları aracılığıyla değerlendirmeye aldı. Araştırmacılar tarafından, söz konusu kullanımın bölgedeki iki dillilik ile bağlantılı olabileceği dile getirildi.
Çalışmada Türkçedeki ‘ekmek’ kelimesinin geçmişine de yer ayrıldı. Tarihî kaynaklarda rastlanan ‘etmek’ ve ‘ötmek’ biçimleri incelenirken, sözcüğün kökenine dair farklı dil bilimsel yaklaşımlar aktarıldı.
Açıh Ekmek, Bişi ve Fetir Adlarının Anlamları
Makalede, Şanlıurfa ağzında kullanılan yöresel ekmek adları; hazırlanma yöntemleri ve geleneksel kullanım alanlarıyla birlikte değerlendirildi. ‘Açıh ekmek’ adının, ince ekmek ya da yufka ekmeği için kullanılan isimlerden biri olduğu açıklandı.
‘Bişi’ adı, bayramlarda hazırlanan yağlı veya tatlı ekmek çeşidini karşılıyor. ‘Darı ekmeği’ darı unundan yapılan ekmeği, ‘daş ekmeği’ ise üzerine pekmez dökülerek tüketilen bir ekmek tatlısını ifade ediyor.
Araştırmada ‘ev ekmeği’, kış mevsimi için hazırlanan ince yufka ekmeği şeklinde tanımlanırken, ‘fetir’ kelimesinin ince ekmek türleri için kullanıldığı belirtildi.
Kıllor ve Külünce de İncelemede Yer Aldı
Şanlıurfa’nın yöresel hamur işlerinden olan ‘kıllor’ da makalede ele alınan adlandırmalar arasında bulundu. Araştırmada bu kelime, tatlı ya da tuzlu olarak hazırlanabilen, misafirlere ikram edilen ve külünce adıyla da tanınan hamur işi için kullanılıyor.
Çalışmada bazlama, kahke, gözleme, kıymalı ekmek ve lavaş gibi isimler de dil ve yemek kültürü açısından değerlendirmeye tabi tutuldu. Araştırmacılar tarafından, bazı kelimelerin tarihî kökenlerine ilişkin farklı görüşler karşılaştırıldı.
Ekmek Adlarının Tarihî Geçmişi Yazılı Kaynaklarla Araştırıldı
Harran Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü‘nden Doç. Dr. Osman Türk ile Sosyal Bilimler Enstitüsü yüksek lisans öğrencisi Merve Aslanoğlu’nun yürüttüğü araştırmada, Şanlıurfa ağzına dair sözlüklerden, tarihî Türkçe incelemelerinden ve yemek kültürü yayınlarından faydalanıldı.
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi’nin 23. cilt, 2. sayısında yayımlanan makale, 510-518. sayfalar arasında yer buldu. Çalışmada, ekmek çeşitlerine ait güncel üretim ve satış bilgileri yerine Şanlıurfa’da kullanılan adların dilsel ve kültürel geçmişi incelendi.
